رودررو با گاف

آیا شرایط زیستن همه چیز را عوض می كند؟

آیا شرایط زیستن همه چیز را عوض می كند؟

جاویدانی: نویسنده تلاش می کند مدام نشانمان بدهد که چه طور شرایط زیستی می تواند هرچیزی را دگرگون بکند؛ هرچیزی که فکرش را هم نمی نماییم. چنان تغییر بدهد که هیچ راهی برای اتصال و نزدیکی باقی نماند.



به گزارش جاویدانی به نقل از مهر رمان گاف نوشته سارا گریانلو توسط نشر صاد انتشار یافته است. محمد قائم خانی نویسنده و منتقد ادبی یادداشتی بر این کتاب نوشته در ادامه می خوانید.
رودررو با گاف
شاید مهم ترین جمله رمان «گاف» این باشد: «شرایط زیستن همه چیز را عوض می کند.» شاید تمام زحمات سارا گریانلو برای گرفتن دست های ما و گرداندن مان توی ناظرآباد و رودرروکردن مان با بچه های مدرسه غیرانتفاعی، فهمیدن همین یک جمله باشد با تمام گوشت و پوست و استخوانمان. نویسنده تلاش می کند مدام نشانمان بدهد که چه طور شرایط زیستی می تواند هرچیزی را دگرگون بکند؛ هرچیزی که فکرش را هم نمی نماییم. چنان تغییر بدهد که هیچ راهی برای اتصال و نزدیکی باقی نماند. تا وقتی در صفحه آخر، دارد گاف را برای ما توضیح می دهد، آنرا صرفا یک ذوق آزمایی در ارتباط دادن شرایط جامعه و با نظریه ای در فیزیک ندانیم و فاصله های پرنشدنی را با تمام وجود حس کرده باشیم.
خوش بختانه نویسنده در این مرحله متوقف نمی ماند. او فقط نیامده تا نشانمان بدهد شرایط زیستی چه طور زندگی را تغییر می دهند و برود، او موضع دارد و در خلال این نمایش ها، مدام با ما گفتگو می کند. مسأله نویسنده تنها بیان یک گزاره یا حتی عرضه تفصیلی آن برای بالا بردن دانسته های ما نیست، بلکه می خواهد خواننده از این رهگذر، توجه و تذکری درونی پیدا بکند. خانم گریانلو می خواهد ما بتوانیم «دیگری» را چنان ببینیم که با مسائل و شرائط زیستش درگیر بشویم. دیدن در این رمان، صرفا یک عمل پروراننده ذهن نیست، بلکه یادآوری مسئولیت ما در برابر دیگران است. مسئولیتی که قبل از همه چیز، همانا فکر کردن به زندگی آن هاست، فارغ از آن که کاری از دست ما برمی آید یا نه. یک جا بعد از آن که راوی و شوهرش به دیدن محله ناظرآباد می روند، سوزنِ ذهن او روی این جابه جایی گیر می کند و «دیگری» به مسأله حیاتی زندگی خود وی تبدیل می شود:
«احساس خوشبختی مان، بدبختی مان، اضطرارمان، دغدغه مندی مان، می تواند میزان همه فکرها شود، همه دسته بندی ها. حتی پایه های اعتقادی و نظام قضا و قدر و توکل و رزق و مقسوم و... را هم می لرزاند. ما می توانستیم جای همه آنها باشیم و آنها جای ما. ما نگران شناسنامه بچه و سقف خانه و نان شب باشیم، آنها نگران بسته لوبیاسبز توی فریزرشان و احساس عقب ماندن از همه آدم هایی که یک بسته لوبیاسبز فریزشده دارند و محرومیت هایی از این دست. علی می توانست توی کوچه های ناظرآباد تمبانش را بکشد بالا، با آستین آب جاری دماغش را پاک کند و یک فحش آب دار بدهد و به آدم های ناشناس جدیدی که می آیند توی محله زبان درازی کند. من می توانستم روسری ام را آورده باشم تا جلو دهن، با چادر یک بچه بسته باشم به کولم و از سطل آشغال های بزرگ محله های تمیز، بطری های دلستر و پوست بستنی و بیسکویت سوا کنم و ایمان هم می توانست نشسته باشد گوشه اتاقی و سیخ و سنجاق به دست در مسائل باریک بشری غور کند و یا با ناسا قراردادی برای سیر در فضا ببندد. نمی دانم حالا که این جا هستم باید خوشحال باشم یا اندوهگین. نمی دانم اصلاً دیدن این وجه از زندگی و این کیفیت از بودن به سود من است یا به زیانم.
اگر هیچگاه آرام نگیرم چه؟ اگر آب خوش از گلویم پایین نرود چه؟ اگر هر شب که چشم هایم را می بندم، علی را با همان شمایل که توصیف کردم ببینم چه؟ اگر این همه واقعی و این همه بی رحم جایم عوض می شد، چه غلطی می توانستم بکنم و حالا که این همه واقعی و این قدر بی رحم به آدم های دیگری چسبیده، چه کاری می توانم بکنم؟
آدم نمی تواند فقط ببیند و بعد برگردد خانه اش، چایش را دم کند، پادکستش را گوش کند، سر و دم لوبیاسبزش را بزند و «گور بابای دنیا»یی حواله کند.»
موضع راوی از همان ابتدا اخلاقی است، نه اینکه بخواهد کمکی به دیگری کرده باشد و تمام؛ برای او خودِ توجه به دیگری، بدل به عملی اخلاقی شده است فارغ از نتیجه آن. اما حتی نویسنده در همین موضع اخلاقی و درونی هم متوقف نمی ماند و تلاش می کند دیدی جامعه شناختی به ما بدهد. وقتی با میلاد به سراغ کمپ ترک اعتیاد مادرش رفته اند، پسر پرده از گذشته ناظرآباد برمی دارد:
«اصلاً از وقتی فرودگاه رِ ساختن، ناظرآباد خراب شد. بابام وضعش خوب بود. دام داشت. خانه داشت. ماشین داشتیم. کم کم که فرودگاه زمینای دامدارا رِ گرفت، همه بی کار شدن. مایَم همه چیزِمانه فروختیم.»
ناگهان متوجه می شویم که خویش را جای دیگری گذاشتن، تنها از منظری اخلاقی اهمیتی فوق العاده ندارد، بلکه شناختی کلی به ما می بخشد که با اصل و اساس جامعه مرتبط می باشد. نویسنده نمی گذارد مخاطب از دست شناخت اجتماعی فرار بکند و نظام علّی و معلولی را نادیده بگیرد. ناگهان متوجه می شویم که ما در همه آنات زندگی، در موضعی اخلاقی قرار داریم چون هیچ چیز اطراف ما از زندگی «دیگری» خالی نیست. نویسنده می خواهد یقه وجدان جامعه را بگیرد و اجازه ندهد با دسته بندی کردن مسائل و گذاشتن شان در پوشه ای مجزا، به این راحتی از کنار شرایط زیستی شهری بگذرد:
«باور اینکه دنیا یک دفعه صدوهشتاددرجه چرخیده باشد، خیلی دشوار می باشد. میلادِ ایستاده در وسط حیاط یک کمپ، در حالیکه لباس نامناسب آویزانی به تن دارد کجا و میلادی که می توانست با ماشینی، بی تفاوت از کنار ما که در کوچه های ناظرآباد می پلکیم رد شود، کجا؟ آنها که بلیت پرنده های آهنی فرودگاه را می خرند، در حالیکه رفاه یک سفر کوتاه هوایی، آب ورنگی زیر پوستشان دوانده، هیچ تصور نمی کنند وسیله حمل و نقلشان روی باندی به درازای بدبختی آدم هایی نظیر میلاد اوج می گیرد و فرود می آید.»
خواننده با خود می اندیشد که نکند تمام زندگی ما به بهای نابودی زندگی دیگری شکل گرفته باشد؟ وقتی سوار مترو می شویم، از فروشگاه زنجیره ای بزرگی خرید می نماییم، در پاساژها و مال ها به دنبال برند لباس معتبری می گردیم، به دنبال خرید گوشی موبایل از فروشگاه های اینترنتی هستیم، یعنی در همه آنات زندگی، به بهای نابودی دیگران دست به چنین کارهایی می زنیم؟ نویسنده یقه ما را چسبیده و راه فرارمان را بسته است.
اما نویسنده هوشمندتر از این حرف هاست که حتی این جا هم متوقف بماند. او می داند که یکی از مهم ترین ابزارهایی که بشر برای وا کردن مسئولیت از سر خود به کار می گیرد، دین است. بمحض اینکه پای چنین مقایسه هایی وسط بیاید، عده ای هستند که با کلماتی چون «قضا و قدر» و «رزق و روزی» و غیره، مسأله را مختومه و خیال وجدانِ ضربه خورده را راحت می کنند که هیچ مسئولیتی متوجه ما نیست. سارا گریانلو با انتخاب راوی داستان از قشر مذهبی، توانسته این توطئه روانی را هم خنثی کند. راوی مدام با خودش درگیر و مشغول سبک سنگین کردن مواضع خویش است. بارها و بارها مچ خودش را می گیرد و نمی گذارد به ورطه خوش خیالی بیفتد. مثلاً جایی در تحلیل انگیزه خودش از کمک به دیگران می گوید:
«می خواهم سرم را راحت روی بالشت بگذارم، راحت در قابلمه را باز کنم و بو بکشم، می خواهم عذاب وجدانی که در هر بزنگاهی یقه ام را می گیرد خفه کنم، تکلیف را انجام دهم و گرده ام را سبک و شاید از همه بدترش اینکه می خواهم هر احساس محرومیتی را با دیدن یک محرومیت دیگر نقره داغ کنم و قدر زندگی خودم را بدانم.»
از این دست نمونه های مچ گیرانه در کتاب زیاد است تا مخاطب نتواند پاسخ های از قبل آماده ای در جیبش بگذارد و نفسی به آسودگی بکشد. همه این تلاشهای چندباره برای آن است که ما به شرایط زیستن انسان های مختلف بیندیشیم و مهم تر از آن، دادگاهی درونی برپا نماییم برای استنطاق خودمان؛ من اگر جای او بودم چه می کردم؟ شاید که نویسنده موفق شود نگذارد آب خوش از گلویمان پایین برود. آن وقتاگر گاهی شب ها خوابِ بودن جای دیگران را ببینیم، برایمان بد نیست. سارا گریانلو خوشحال می شود.


منبع:

1400/03/28
13:42:21
0.0 / 5
261
تگهای خبر: اینترنت , خرید , زندگی , سفر
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)

تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب
لطفا شما هم نظر دهید
= ۴ بعلاوه ۳
جاویدانی